MANIFEST

Warszawa, 13 kwietnia 2020 r.

 

Pani Jadwiga Emilewicz

Wicepremier, Minister Rozwoju

Ministerstwo Rozwoju

Pl. Trzech Krzyży 3/5

00-507 Warszawa

 

Cc: Minister Łukasz Szumowski

 

COVID-19 – co dalej z epidemią?

Co dalej z życiem społecznym, co dalej z gospodarką?

Manifest ekspercki lekarzy, menedżerów i przedsiębiorców

Szanowna Pani Premier,

 

Jesteśmy apolityczną grupą lekarzy, przedsiębiorców i menadżerów. Rozumiemy wyzwania ludzkie, zdrowotne, systemowe oraz gospodarcze związane z pandemią COVID-19. Reprezentujemy różne branże gospodarki, przechodziliśmy kilka kryzysów (internetowy z 2000, terrorystyczny 9/11, finansowy z 2008). Jesteśmy też zwykłymi obywatelami Polski, Europy i świata. Rozumiemy, co to znaczy utrata stałego dochodu lub bankructwo budowanej od dziesięcioleci firmy. Mamy rodziny i wspólnie z nimi myślimy o przyszłości swojej i naszych dzieci, rodziców, przyjaciół. Zależy nam na dobru wspólnym, jakim jest Polska.

 

Czujemy się w obowiązku zabrać głos w dyskusji co dalej. Tkwiąc, jak wiele innych państw, w stanie „zamrożenia”, z każdym tygodniem nabieramy przekonania, że uda się zahamować epidemię. Jednocześnie jesteśmy coraz bardziej przekonani że nasze życie będzie inne niż to, jakie pamiętamy jeszcze z pierwszych miesięcy tego roku. Mamy poczucie, że musimy przygotować się do kolejnego kroku. Tylko jak?

 

W tej kwestii chcemy zabrać głos. Chcemy przedstawić konkretne rekomendacje. Deklarujemy gotowość pracy pro bono, ponad podziałami politycznymi, w celu ich wdrożenia w życie.

 

Trochę kontekstu

Cały świat zmaga się z pandemią COVID-19, a Europa obok USA jest obecnie jej najważniejszym epicentrum. Lekarze, pielęgniarki i inni przedstawiciele służby zdrowia walczą o życie pacjentów. Eksperci zakładają, że mamy przed sobą do dwóch lat ciągłych zmagań. Zachorowania nie wygasną zupełnie nigdy (podobnie jak w przypadku wirusa, który wywołał epidemię SARS w Azji w 2003 roku). Szczepionki, które obecnie są w badaniach klinicznych będą masowo dostępne dopiero za rok i niewykluczone, że będą nie bardziej skuteczne, jak te przeciw grypie (50-60%). Podobnie z lekami – o ile jeden z już dopuszczonych do obrotu leków nie okaże się skuteczny, nowe leki wymagają jeszcze lat badań klinicznych.

 

Aby zapanować nad transmisją wirusa, wszystkie kraje wdrożyły obostrzenia, zamrażając gospodarki i ograniczając swobodę poruszania się obywateli. Wdrożone przez polski rząd działania są konieczne i słuszne. Można się spierać o trafność pojedynczych szczegółowych rozwiązań, ale jest to w naszej ocenie marginalnym zagadnieniem wobec powagi sytuacji.

 

Hamulec jest skuteczny i niezbędny dla opanowania epidemii, ale ma poważne konsekwencje. „Zamraża” gospodarkę i życie społeczne. Widzimy całe branże, które znikają – turystyka, transport osobowy, hotelarstwo, gastronomia, handel niespożywczy. Przedsiębiorcy liczą dni dzielące ich od ogłoszenia niewypłacalności. W Stanach Zjednoczonych przez pierwsze 2 tygodnie zamrożenia pracę straciło 10 milionów osób, czyli tyle co normalnie przez jeden rok! Wiemy, że pierwsza fala zwolnień w Polsce odbyła się już pod koniec marca. Rodziny osób pozbawionych zdolności zarobkowania zaczynają borykać się z podstawowymi problemami. Jak zapłacić następną ratę czynszu? Za co kupić jedzenie?

 

Izolacja odciska swoje piętno na życiu społecznym. Po raz pierwszy spędziliśmy Święta Wielkanocne w gronie tylko naszych domowników. Nie było święcenia pokarmów, spotkań wnucząt z dziadkami. Tygodnie pracy zdalnej z domu, gdy dzieci domagają się ciągłej atencji i opieki, wzmaga napięcie emocjonalne. Izolacja społeczna jest szczególnie dotkliwa dla osób zmagających się już wcześniej z depresją czy innymi chorobami psychicznymi. Prawdopodobnie zaobserwujemy wzrost liczby samobójstw, wzrost przemocy domowej i przestępczości wynikającej z marginalizacji wielu grup społecznych.

 

Zamrożenie ma poważne negatywne konsekwencje zdrowotne, gdyż znacząco pogarsza dostępność do opieki medycznej dla osób chorujących na choroby inne niż COVID19. Lekarze różnych specjalności – z uwagi chociażby na zamknięcie szkół – musieli skorzystać z zasiłku opiekuńczego. Szpitale niezakaźne ograniczyły przyjęcia planowe, aby nie narażać pacjentów i personelu na ryzyko zakażenia koronawirusem. Pacjenci onkologiczni z dnia na dzień zaczęli borykać się z dostępnością do lekarzy, chemioterapii i diagnostyki.

 

Pytanie kluczowe – kiedy możemy stopniowo rezygnować z ograniczeń? Czy stać nas na czekanie rok na szczepionkę lub skuteczny lek? Nie! Musimy pilnie przygotować kolejny krok. To jest poza dyskusją.

 

Najważniejsze jest pytanie co zrobić, aby wyjść z zamrożenia i jak powinna wyglądać ta „nowa normalność” w czasie dalej tlącej się epidemii COVID-19.

 

Działanie będzie możliwe tylko i wyłącznie wtedy, jeżeli opanujemy strach. Musimy być pewni, że wyjście na ulice nie spowoduje wybuchu kolejnej fali epidemii. To będzie inna normalność niż ta, którą pamiętamy sprzed marca. Wirus krąży i będzie krążył. Jak więc przygotować się do życia z koronawirusem?

 

Odmrażanie gospodarki i życia społecznego

Przygotowaliśmy zestaw sześciu rekomendacji dotyczących fazy „odmrażania” gospodarki. Są one oparte o doświadczenia innych krajów w walce z różnymi pandemiami, w tym obecnej COVID19. Staraliśmy się wyważyć kwestie epidemiologiczne, medyczne, społeczne i gospodarcze tak, aby przygotować Polskę i Polaków do „nowej normalności”. Naszym celem nadrzędnym jest ochrona życia – tu nie może być kompromisów.

 

Przedstawione przez nas rekomendacje są tak dobre jak wiedza na temat COVID-19, którą obecnie posiadamy. Dlatego mogą one, i zapewne będą, ewoluować w miarę poszerzania się naszego zrozumienia pandemii. Odmrażanie gospodarki i tworzenie nowej rzeczywistości zajmie wiele miesięcy, może lat. Perfekcyjne przygotowanie i zdyscyplinowane wdrożenie wszystkich sześciu elementów naszych rekomendacji jest niezbędne, żeby przystąpić do odmrażania gospodarki. Skuteczne wprowadzenie fazy odmrażania będzie olbrzymim wyzwaniem logistycznym, procesowym i zarządczym. Znacznie trudniejszym niż obecne zamrożenie, które udało się skutecznie wprowadzić w zasadzie głównie odgórnymi decyzjami administracyjnymi. Za chwilę możemy być świadkami drastycznych scen społecznych, których dotychczas absolutnej większości z nas historia jak dotąd oszczędziła.

 

1. Masowa diagnostyka

Żeby osoby zdrowe mogły wyjść na ulice, osoby zakażone muszą być odizolowane. Żeby osoby zakażone były odizolowane, musimy wiedzieć, kto jest zakażony. Żeby wiedzieć kto jest zakażony, musimy szeroko diagnozować. Tylko tyle i aż tyle.

 

WHO zaleca diagnostykę jako element kluczowy w opanowaniu pandemii. Kraje wzorcowe (np. Islandia, Norwegia, Hong Kong, Singapur), które zastosowały masową diagnostykę, mają niższy odsetek śmiertelności z powodu COVID-19. Diagnostyka musi być szybka i masowa. Musi być też przeprowadzona zgodnie z pragmatycznym protokołem uwzględniającym czułość i swoistość poszczególnych rodzajów testów.

Jedynymi testami zalecanymi obecnie przez WHO to testy na obecność materiału genetycznego wirusa poprzez badanie laboratoryjne RT PCR. To standard stosowany w Polsce oraz większości krajów. Jednocześnie należy pamiętać, że test taki ma swoje ograniczenia – jego czułość jest zależna od prawidłowości wymazu z jamy nosowo-gardłowej, od warunków i czasu transportu z miejsca pobrania do laboratorium i nigdy nie będzie miał zastosowania w masowym testowaniu bowiem jest czasochłonny i wymaga sporych zasobów ludzkich. Jako priorytet powinniśmy zatem skupić się na masowym udostępnieniu dla grup ryzyka oraz wszystkich chętnych dostępnych już komercyjnie szybkich (15 minutowych) testach na obecność antygenu (białka na otoczce wirusa), które są równie czułe jak test laboratoryjny, jednak można je wykonać w warunkach polowych.

Testy serologiczne na obecność przeciwciał IgM i IgG wprawdzie są masowo stosowane w kilku krajach mają ograniczone znaczenie epidemiologiczne. Wskazują one bowiem obecność naturalnych przeciwciał (wczesnych bądź odpornościowych) przeciwko SARS-CoV-2 czyli identyfikują osoby, które są w aktywnej fazie infekcji (ale dopiero w 7-10 dniu od ekspozycji) lub nabyły przeciwciała odpornościowe. Niestety na tym etapie wiedzy nie jest pewne czy osoby, które przechorowały COVID19 nabywają trwałej odporności podobnie jak przy ospie wietrznej, czy jej nie nabywają – jak w przypadku grypy.

Masowe testowanie będzie wymagało centralnej ewidencji wszystkich przetestowanych osób wraz z systemem przypominającym o wykonaniu ewentualnych testów powtórnych oraz aplikacją przechowującą wynik indywidualnego testu w postaci kodu QR. Można też sobie wyobrazić, że wszystkie miejsca publiczne (biura, galerie handlowe, dworce, lotniska, itd.) będą wyposażone w skanery kodów QR i wejście do takich miejsc będzie możliwe tylko przy posiadaniu odpowiedniego kodu.

 

Musimy stworzyć infrastrukturę do mobilnego pobierania krwi lub wymazów, zapewnić dostępność testów, platformę przechowywania danych, aplikację do przechowywania indywidualnych kodów QR, skanery. Częściowo można będzie prawdopodobnie wykorzystać istniejące systemy informatyczne takie jak indywidualne konto pacjenta (IKP).

Od masowego testowania zależy czy będziemy mogli skutecznie trzymać epidemię w ryzach, a jednocześnie wrócić do aktywności społecznej i gospodarczej.

2. Monitorowanie kontaktów (ang. contact tracing)

W momencie identyfikacji nowej osoby zakażonej, musimy zidentyfikować wszystkie osoby, z którymi miała ona bliski kontakt w ciągu ostatnich 14 dni. Wszystkie te osoby powinny być z kolei poddane testowi na obecność koronawirusa. Do tego mogą nam posłużyć technologie działające w innych krajach (np. Singapur) i zapewniające jednocześnie pełną ochronę danych osobowych. Wiele firm prześciga się już w tworzeniu kolejnych aplikacji na smartfony czy smartwatche, które umożliwiają bezpieczne i skuteczne monitorowanie kontaktów. Ostatnio Apple i Google połączyły siły w rozwoju aplikacji do monitorowania kontaktów działających wymiennie na obu systemach operacyjnych. Powyższa aplikacja pomoże w zebraniu anonimowych danych, dzięki którym nowoczesne algorytmy sztucznej inteligencji w dłuższej perspektywie pomogą lepiej określać, kto powinien być poddany kwarantannie i w którym miejscu najczęściej dochodzi do transmisji wirusa.

Jako eksperci zdajemy sobie sprawę że trzeba wyważyć kwestię ochrony epidemiologicznej z ochroną prywatności - musimy zwrócić uwagę na to aby monitorowanie kontaktów (i inne działania) nie zagroziły naszej wspólnej prywatności.

 

3. Bezwzględna kwarantanna osób podejrzanych o zakażenie i ich domowników

Ponieważ testu nigdy nie będzie można przeprowadzić za pomocą aplikacji w telefonie, ważne jest, aby wszystkie osoby mające podejrzane objawy (suchy kaszel i gorączka) od razu poddały siebie i swoich domowników 14-dniowej kwarantannie. Osoby te powinny niezwłocznie zgłosić takie zdarzenie do centralnego systemu, który automatycznie wyśle pod ich adres odpowiednią liczbę testów do samoprzebadania. Jeśli test będzie ujemny, osoby te mogłyby opuścić kwarantannę.

 

4. Ochrona osób najbardziej narażonych

Dzieci i osoby młode najczęściej przechodzą infekcję SARS-CoV-2 łagodnie. Natomiast osoby starsze i przewlekle chore są najbardziej narażone na ciężki przebieg COVID19. Grupy podwyższonego ryzyka, to: osoby powyżej 65 roku życia, chorujące na przewlekłe choroby płuc niezależnie od wieku (astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc), na schorzenia układu sercowo-naczyniowego, cukrzycę, pacjenci onkologiczni, osoby przyjmujące leki hamujące układ odpornościowy (po przeszczepach, choroby autoimmunologiczne).

 

Za wszelką cenę powinniśmy te osoby ochronić. Powinny one w szczególny sposób przestrzegać zasad izolacji społecznej. Musimy przygotować zasady dla tych wszystkich osób i wypracować modele zarówno izolacji społecznej, jak również ich wsparcia. Można stworzyć dla nich system opieki sąsiedzkiej i wykorzystać służby wojskowe do dystrybuowania dla nich żywności i podstawowych artykułów (być może za darmo). W niektórych krajach seniorzy otrzymali możliwość pobytu w hotelach (które i tak stoją puste), które zostały specjalnie przygotowane na taką okoliczność (czyli na terenie hotelu mogą przebywać tylko osoby z potwierdzonym negatywnym testem na obecność wirusa).

5. Maski ochronne i płyny dezynfekcyjne dla wszystkich

Kwestia skuteczności masek ochronnych w zapobieganiu infekcjom u osób zdrowych była i nadal jest kontrowersyjna. Ale obecnie cały świat idzie w kierunku obowiązkowych masek ochronnych noszonych przez wszystkich. Wiąże się to z faktem, iż wiele osób może być zakażonych, nie wiedząc o tym. Ponadto, maski przeciwdziałają dotykaniu twarzy rękami, a jest to częsty mechanizm przenoszenia wirusa.

 

W Singapurze, w momencie wybuchu epidemii, każde gospodarstwo domowe otrzymało od rządu cztery maski N95. W prowincji Hubei w Chinach nie można obecnie wyjść z domu bez maski N95. Aby zniesienie powszechnej samoizolacji było bezpieczne, musimy wdrożyć obowiązek założenia maski ochronnej przy każdorazowym wyjściu z domu. Polski rząd wprowadza właśnie obowiązek zakrywania ust i nosa w miejscach publicznych – wydaje się to niezbędne, również celem psychologicznego zapanowania nad strachem przed infekcją.

 

6. Wzmocnienie zasobów, infrastruktury i procedur w ochronie zdrowia

Pracownicy opieki zdrowotnej są najcenniejszym zasobem w czasie epidemii. Zabezpieczenie ich przed zakażeniem i zapewnienie komfortu pracy jest kluczowe do jej opanowania. Dotychczasowe doświadczenia w zarządzaniu ochroną zdrowia podczas pandemii wskazują na 4 kluczowe potrzeby zmian.

 

1) zabezpieczenie wszystkich pracowników ochrony zdrowia, przede wszystkim w szpitalach zakaźnych. Oznacza to dostępność wystarczającej ilości środków ochrony indywidualnej oraz ciągłe testowanie (co najmniej raz na tydzień, a w niektórych szpitalach być może nawet codzienne), aby uniknąć zakażeń wewnątrzszpitalnych (obecnie to ponad 30% wszystkich zdiagnozowanych pacjentów!). Powinniśmy też przygotować lepiej system pracy zmianowej w szpitalach zakaźnych, aby zapewnić pełną 24-godzinną opiekę, a jednocześnie minimalizować czas nieprzerwanej pracy wykonywanej przez pojedyncze osoby. Zmęczenie personelu obniża odporność i zwiększa ryzyko zakażeń.  

 

2) zabezpieczenie ciągłości opieki zdrowotnej dla pacjentów nie-COVID19. Pamiętajmy, że co roku mamy blisko sto tysięcy ostrych zespołów wieńcowych, ponad sto tysięcy nowo zdiagnozowanych pacjentów z nowotworami, tysiące zapadających na inne choroby zakaźne i miliony osób chorujących na choroby przewlekłe lub wymagających stałej lub okresowej rehabilitacji. Musimy o nich zadbać i upewnić się, że zasoby ludzkie, infrastruktura, logistyka dostaw leków działa sprawnie i pacjenci mają ciągłość opieki zdrowotnej. Szpitale i przychodnie powinny otrzymać jasne wytyczne odnośnie do zabezpieczenia pacjentów i personelu przed ewentualnymi zakażeniami. Prawdopodobnie oznacza to również prewencyjne testowanie wszystkich pracowników oraz wszystkich pacjentów, chcących skorzystać ze świadczeń medycznych.

 

3) zabezpieczenie opieki zdrowotnej dla pacjentów odbywających kwarantannę lub przebywających w izolacji. Szczególnie ważne jest tutaj zatroszczenie się o osoby izolowane z powodu przynależności do grupy wysokiego ryzyka. Większość tych osób jest już przewlekle chora, potrzebuje dostępu do diagnostyki i leczenia. Wskazane wydaje się systematyczne wdrożenie procedur pozwalających na zdalną diagnostykę (np. pobieranie krwi w domu przez pielęgniarki środowiskowe) czy chociażby dostawy leków do domu.

 

4) zabezpieczenie bezpiecznej hospitalizacji pacjentów i bezpieczne wznowienie planowanych operacji i zabiegów. Będzie to wymagało wysiłku menedżerskiego polegającego na ograniczeniu ilości personelu zajmującego się jednym pacjentem, drastycznego skrócenia długości pobytu w szpitalu, jednego tylko zespołu operacyjnego dla poszczególnego pacjenta. Proste, ale wymagające ogromnych i natychmiastowych zmian w codziennej pracy zespołów medycznych.

 

Podsumowanie

Głęboko wierzymy, że musimy jak najszybciej wyjść z fazy zamrożenia społecznego i gospodarczego. Już widzimy dramatyczne konsekwencje tej fazy, a każdy kolejny tydzień będzie te konsekwencje pogłębiał. Niemniej jednak, na szali jest życie ludzkie, życie wielu tysięcy Polaków. Dlatego myślenie o odmrażaniu gospodarki powinno się zacząć od odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu opisane powyżej sześć elementów mamy „pod kontrolą”. Musimy mieć perfekcyjnie przygotowany, przetestowany plan wdrożenia rekomendacji, zanim ogłosimy całą naprzód dla gospodarki. Musimy także mieć doskonały system monitorowania wdrożenia i przestrzegania tych elementów. Musimy mieć dzienny, a nawet godzinowy, system raportowania kluczowych mierników tak, aby w każdej chwili móc natychmiast reagować, nie tylko na szczeblu centralnym, ale też na szczeblu regionalnym, by móc podejmować aktywne działania ograniczające i poluzowujące restrykcje nie tylko na poziomie całego kraju. Skuteczna walka z Covid-19 musi być prowadzona województwo po województwie, powiat po powiecie, a stosowane środki mogą się różnić w różnych obszarach Polski.

 

To jest ta nasza „nowa rzeczywistość”. Jesteśmy przekonani, że jako Polacy przyjmiemy ją ze zrozumieniem, żeby bezpiecznie odbudowywać nasze życie społeczne i gospodarkę.

 

Wiemy, że skuteczne wdrożenie „programu odmrażania gospodarki” wymaga precyzji, doskonałych procedur operacyjnych, systemów logistycznych, wiedzy, doświadczenia i niezależności od polityki. Oferujemy nasze doświadczenie w zarządzaniu kryzysami i pomoc pro publico bono. W imię dobra nas wszystkich. Ponad podziałami.

dr Adam Kruszewski, MBA

dr n. med. Jarek Oleszczuk

 

Sygnatariusze

     Marek Bardoński

     Dr Bogdan Biarda

     Dr Stefan Bogusławski

     Dr Michał Boni

     Artur Brus

     Prof. zw. dr hab. Marcin Czech

     Jacek Drópiewski

     Dr n. med. Jakub Gierczyński

     Dr Igor Gnot

     Paweł Grzesiowski

     Dr Ligia Kornowska

     Adam Kozierkiewicz

     Dr Adam Kruszewski

     Jan Kruszewski

     Prof. dr hab. Jarek Leszczyszyn

     Dr n. med. Tomasz Maciejewski

     Łukasz Olek

     Dr n. med. Jarek Oleszczuk

     Prof dr hab. Witold Orłowski

     Mirosław Popowski

     Paweł Przewięźlikowski

     Mirosław Proppé

     Dr n. med. Piotr Romanowski

     Dr Jan Skowroński

     Prof Jakub Swadzba

     Marcin Szuba

     Dr Robert Szymański

     Dr Paweł Urbański

     Dr Marcin Zawadzki

Liczba wyświetleń Manifestu

©2020 by Manifest-Covid-19